اندیشه سیاسی شیعه اسماعیلیه یکی از جریانهای مهم و تأثیرگذار در تاریخ تفکر اسلامی است که به دلیل ویژگیهای خاص خود، جایگاه مهمی در تاریخ اسلام و سیاست جوامع اسلامی دارد. این مکتب فکری که برخاسته از آموزههای امامان اسماعیلی و تحولات فکری دوران خلافت فاطمیان است، رویکردی منحصربهفرد نسبت به سیاست، حکومت و مشروعیت قدرت ارائه کرده است. علاوه بر این، پیوندهای فکری این مکتب با جریانهای گنوسی و مباحث عمیق کلامی، آن را به یکی از مکاتب پیچیده در اندیشه اسلامی تبدیل کرده است.
جهانشناسی و توحید در اندیشه سیاسی شیعه اسماعیلیه
توحید در اندیشه اسماعیلی جایگاهی اساسی دارد و برخلاف نگاههای کلامی رایج، دربردارنده تأویلی عمیق از ذات الهی و مراتب هستی است. اسماعیلیه خداوند را ورای هرگونه توصیف میدانند و معتقدند که او از هرگونه صفت و ویژگی مبرا است (تنزیه مطلق). این رویکرد تأثیری عمیق از نوافلاطونیان و جریانهای گنوسی دارد که خداوند را در ورای دسترس عقل انسانی میدانستند.
در نظام جهانشناختی اسماعیلیه، خلقت از طریق یک فرآیند صدوری انجام میشود که از عقل فعال آغاز شده و به عوالم پایینتر میرسد. در این سلسله مراتب، امام بهعنوان واسطهای میان انسان و معرفت الهی نقشآفرینی میکند. این دیدگاه به نوعی شباهت با تفکر گنوسی دارد که در آن، یک نجاتبخش معنوی یا سوفیا وظیفه هدایت انسانها را بر عهده دارد.
سلسلهمراتب وجودی و مراحل تاریخی در اعتقادات اسماعیلیه
یکی از ویژگیهای کلیدی تفکر اسماعیلیه، نگاه سلسلهمراتبی به وجود و تاریخ است. در این نظام، جهان هستی در قالب مراتبی از حقیقت الهی تا جهان مادی ترسیم میشود. این مراتب عبارتند از:
- عقل اول: نخستین مخلوق الهی که منشأ همه دانش و معرفت است.
- نفوس فلکی: واسطههایی که در ایجاد نظم در جهان ماده نقش دارند.
- امام و حجت: امام در مرکز معرفت و هدایت الهی قرار دارد و حجتها و داعیان واسطههای او هستند.
- مراتب دعوت: نظامی از مراتب معنوی که افراد از طریق آن به شناخت حقایق باطنی دست مییابند.
علاوه بر این، اسماعیلیه تاریخ را به دورههای خاصی تقسیم میکنند که در هر دوره، پیامبری صاحب شریعت ظهور میکند و پس از او، امامان اسماعیلی نقش هدایتگر را بر عهده دارند. این تقسیمبندی شامل:
- دوره آدم: آغاز خلقت و نخستین پیامبر.
- دوره نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد: هر یک از این پیامبران، شریعتی جدید را آوردهاند.
- دوره قیامت: دورهای که در آن، امام پرده از حقایق برمیدارد و شریعت به پایان میرسد.
این نگرش تاریخی شباهتهایی به دیدگاههای گنوسی دارد که تاریخ را به عنوان فرآیندی از کشف و آشکارسازی حقیقت میدانند.
تفاوتهای اسماعیلیه با شیعه امامیه و زیدیه
شیعه اسماعیلیه، شیعه امامیه (اثنی عشری) و زیدیه هر سه به امامت اعتقاد دارند اما در مبانی و تفسیر امامت تفاوتهای مهمی میان آنها وجود دارد:
- تفاوت در سلسله امامان: امامیه به دوازده امام از نسل امام علی (ع) و فاطمه (س) معتقد است و امام دوازدهم را زنده ولی غایب میداند. در مقابل، اسماعیلیه به امامت اسماعیل بن جعفر و فرزندان او معتقد است و امام زنده و حاضر را ضروری میداند. زیدیه نیز به امامت امامان از نسل امام علی (ع) و فاطمه (س) باور دارد اما شرط امامت را قیام مسلحانه و علم دینی میداند.
- مفهوم امامت و تأویل: در حالی که امامیه به جنبههای باطنی امامت معتقد است، اسماعیلیه تأویلگراتر است و نقش امام را فراتر از یک رهبر دینی صرف میداند. امامان اسماعیلی به عنوان واسطههای معرفتی میان خدا و انسان عمل میکنند. زیدیه اما تأکید بیشتری بر فقاهت و عدالت امام دارد و تأویلات باطنی را کمتر میپذیرد.
- نظام سیاسی: امامیه تا پیش از عصر صفوی معمولاً از تشکیل حکومت خودداری میکردند و امامت را بیشتر به معنای یک رهبر دینی میدیدند. اما اسماعیلیه، بهویژه در دوران خلافت فاطمیان، حکومت را بخشی جداییناپذیر از امامت میدانست و یک دولت دینی بر اساس آموزههای خود بنا کرد. زیدیه نیز دیدگاهی انقلابیتر داشت و امامان زیدی با قیامهای مسلحانه حکومت تشکیل میدادند.
- نظام فقهی و کلامی: امامیه بر مبنای فقه جعفری عمل میکند و در مباحث کلامی متأثر از فلسفه و اعتزال است. اسماعیلیه، علاوه بر این، از نوافلاطونیان، گنوسیها و آموزههای فلسفی دیگر تأثیر پذیرفته است. زیدیه در فقه به مکتب اهل سنت نزدیکتر است و در کلام، متأثر از مکتب معتزله است.
ویژگیهای حکومتی در اندیشه سیاسی شیعه اسماعیلیه
- ترکیب دین و سیاست: یکی از مهمترین ویژگیهای حکومت اسماعیلی، تلفیق سیاست با مذهب است. در دوران خلافت فاطمیان، این اصل بهوضوح دیده میشود، بهگونهای که خلیفه فاطمی بهعنوان امام معصوم، رهبر بلامنازع دین و دولت بود.
- نظام دعوت و تبلیغ: اسماعیلیه دارای یک شبکه سازمانیافته از داعیان بودند که وظیفه تبلیغ و نشر آموزههای امام را بر عهده داشتند. این نظام دعوت در تثبیت اقتدار سیاسی حکومت اسماعیلی نقش بسزایی ایفا کرد.
- تمرکز بر حکمت و فلسفه سیاسی: اندیشمندان اسماعیلی همچون ناصرخسرو، ابنهیثم و حمیدالدین کرمانی نقش مهمی در تبیین فلسفه سیاسی این مکتب داشتند. آموزههای آنها بهشدت بر معرفتشناسی، عقلانیت و جایگاه علم در حکومت تأکید داشت.
جوامع اسماعیلیه در عصر معاصر
علیرغم چالش های تاریخی، جوامع اسماعیلی امروزه عمدتاً تحت رهبری آقاخان به حیات خود ادامه می دهند. اسماعیلیان نزاری، بزرگترین فرقه اسماعیلیه، از شاهزاده کریم آقاخان چهارم به عنوان رهبر معنوی خود پیروی می کنند. آنها به دلیل تأکید بر آموزش، بشردوستی و توسعه اجتماعی شناخته شده اند. اسماعیلیان موسساتی مانند شبکه توسعه آقاخان (AKDN) تاسیس کرده اند که در زمینه های بهداشت، آموزش و توسعه اقتصادی در سطح جهانی فعالیت می کند.
جوامع اسماعیلی در مناطق مختلف از جمله جنوب آسیا، آسیای مرکزی، شرق آفریقا و بخش هایی از اروپا و آمریکای شمالی پراکنده شده اند. آنها هویت متمایز خود را حفظ می کنند و در عین حال با مدرنیته درگیر می شوند و به پیشرفت های فرهنگی و علمی کمک می کنند. تمرکز آنها بر کثرت گرایی، گفتگوی بین ادیان و تلاش های بشردوستانه آنها را به عنوان یک نیروی مترقی در جامعه جهانی مسلمانان قرار داده است.
نتیجهگیری
اندیشه سیاسی شیعه اسماعیلیه یکی از جریانهای فکری تأثیرگذار در تاریخ اسلام است که توانسته است ترکیبی از عقلانیت، مشروعیت الهی و نظام سازمانیافته را برای اداره حکومت ارائه دهد. پیوندهای فکری این مکتب با جریانهای گنوسی و تأکید آن بر تأویل و معرفت باطنی، آن را به یکی از مکاتب منحصربهفرد در تاریخ تفکر اسلامی تبدیل کرده است.
