اندیشه سیاسی زیدیه یکی از جریانهای مهم در میان شاخههای تشیع است که تأثیرات قابلتوجهی بر تاریخ سیاسی و تحولات فکری جهان اسلام داشته است. زیدیه که منتسب به زید بن علی، نوهٔ امام حسین (ع)، است، از جهات مختلف با دیگر شاخههای شیعه، بهویژه امامیه و اسماعیلیه، تفاوتهایی اساسی دارد. زیدیه نهتنها از منظر فقهی و کلامی با دیگر فرقههای شیعه و اهل سنت تفاوتهایی دارد، بلکه از لحاظ سیاسی نیز دارای گرایشی فعال و قیاممحور بوده است. در این مقاله، مبانی فکری، تحولات تاریخی، مجادلات کلامی و تأثیرات اندیشه سیاسی زیدیه بر جوامع اسلامی بررسی میشود.
مبانی فکری و اعتقادی اندیشه سیاسی زیدیه
زیدیه به دلیل پذیرش اصل قیام علیه ظلم، اندیشهای انقلابی در میان فرق اسلامی محسوب میشود. از دیدگاه زیدیه، امامت یک منصب الهی است، اما برخلاف شیعه امامیه، امامت محدود به نص خاص نیست و هر فردی از نسل فاطمه زهرا (س) که علم، زهد و شجاعت لازم را داشته باشد و علیه ظلم قیام کند، شایستگی امامت را دارد. این دیدگاه، زیدیه را از مفهوم امامت منصوص امامیه متمایز میسازد.
تفاوتهای با دیگر فرق شیعه
- امامت مشروط به قیام: در حالی که شیعه اثنیعشری معتقد است امامان معصوم دارای نص الهی هستند، زیدیه امامت را مشروط به اقدام عملی برای برقراری عدالت میدانند.
- انعطافپذیری در مسائل فقهی و کلامی: برخلاف امامیه که بر روایات ائمه تأکید دارد، زیدیه در اصول فقهی شباهتهایی با معتزله دارند.
- عدم اعتقاد به غیبت امام: زیدیه برخلاف شیعه دوازدهامامی، به غیبت یک امام معصوم قائل نیستند و معتقدند امام باید در صحنه سیاسی و اجتماعی حضور داشته باشد.
مجادلات کلامی زیدیه
از جمله ویژگیهای مهم اندیشه سیاسی زیدیه، ورود به مباحث کلامی و مناظرات اعتقادی با سایر فرقههای اسلامی است. زیدیه در اصول اعتقادی خود تحت تأثیر معتزله بوده و به عقلگرایی و تأویل متون دینی تمایل دارند. در برخی موارد، آنان مواضعی مشابه با اهل سنت اتخاذ کردهاند، اما در موضوعاتی مانند امامت و عدالت اجتماعی تفاوتهای اساسی با آنان دارند. برخی از مجادلات کلامی مهم زیدیه عبارتاند از:
- عدالت الهی و اختیار انسان: زیدیه همانند معتزله بر اصل عدل تأکید دارند و معتقدند که انسان در اعمال خود دارای اختیار است.
- مسئله امامت و خلافت: آنان خلافت ابوبکر و عمر را نمیپذیرند، اما نسبت به خلفای سهگانه مواضعی معتدلتر از امامیه دارند و برخی از آنان حتی معتقدند که خلافت علی (ع) برتر، اما نه منحصر به فرد بوده است.
- صفات الهی: زیدیه برخلاف اشاعره به تأویل صفات الهی معتقدند و از این حیث به معتزله نزدیک هستند.
متفکران برجسته زیدیه
یکی از متفکران برجسته زیدیه، قاسم بن ابراهیم رسی (متوفی ۲۴۶ ق.) است که تأثیر شگرفی بر تفکر سیاسی و کلامی این مذهب گذاشت. وی با تبیین نظریه امامت زیدیه، تأکید داشت که امام باید علاوه بر فضیلت علمی، دارای توانایی مبارزه و قیام علیه ظلم باشد. از نظر او، امام کسی است که مردم را به عدالت دعوت کرده و خود در رأس حکومت قرار گیرد. این اندیشه بعدها در تشکیل دولت زیدی در یمن و تأسیس حکومتهایی بر مبنای قیام مسلحانه تأثیر بسزایی داشت.
از دیگر اندیشمندان زیدی میتوان به هادی الی الحق یحیی (مؤسس دولت زیدی در یمن) اشاره کرد که نظریههای او در باب مشروعیت سیاسی، اساس حکومتهای زیدی را بنا نهاد. او به تأکید بر فقه سیاسی و نقش امام در جامعه پرداخته و تأکید داشت که حکومت باید بر مبنای عدالت و مبارزه با ستمگران باشد.
تحولات تاریخی و نقش سیاسی زیدیه
اندیشه سیاسی زیدیه در طول تاریخ، در قالب قیامهای متعددی متجلی شده است. مهمترین این قیامها عبارتاند از:
- قیام زید بن علی (۱۲۲ ق.): زید در دوران خلافت امویان، علیه ظلم و استبداد هشام بن عبدالملک قیام کرد، اما به شهادت رسید. این قیام سرآغاز جنبشهای زیدی در مناطق مختلف شد.
- تشکیل دولت زیدی در یمن (۲۸۴ ق.): با تأسیس دولت زیدی توسط یحیی بن حسین در یمن، زیدیه برای قرنها در این منطقه نفوذ سیاسی داشتند.
- حضور زیدیه در ایران و شمال آفریقا: برخی جنبشهای زیدی در طبرستان ایران و مغرب تأثیرگذار بودند و ساختارهای سیاسی آن مناطق را دگرگون کردند.
تأثیرات اندیشه سیاسی زیدیه بر جهان اسلام
اندیشه سیاسی زیدیه، الهامبخش جنبشهای عدالتطلبانه در جهان اسلام بوده است. مهمترین تأثیرات این مکتب عبارتاند از:
- ترویج اندیشه عدالتخواهی و مخالفت با استبداد
- تقویت روحیه انقلابی و نقش فعال علما در سیاست
- ایجاد دولتهای مستقل زیدی در یمن و مناطق دیگر
نتیجهگیری
اندیشه سیاسی زیدیه با تأکید بر ضرورت قیام علیه ظلم و امامت شایستهسالارانه، الگویی متفاوت از سایر شاخههای شیعه ارائه میدهد. این مکتب فکری، نهتنها در تاریخ اسلام نقش برجستهای ایفا کرده، بلکه امروز نیز در تحولات یمن و برخی مناطق دیگر جهان اسلام تأثیرگذار است. درک عمیقتر این اندیشه، به تحلیل بهتر روندهای سیاسی جوامع اسلامی کمک میکند.
