مقدمه
ابوالحسن علی بن حسین مسعودی، از برجستهترین مورخان و اندیشمندان مسلمان قرن چهارم هجری، با نگاه نقادانه و تحلیلی خود به تاریخ، جوامع و دولتها، سهم مهمی در شکلدهی به اندیشه سیاسی در جهان اسلام ایفا کرده است. اندیشه سیاسی ابوالحسن مسعودی با ترکیب عقل، تجربه و مشاهده تاریخی، به تبیینی علمی از علل صعود و سقوط دولتها و تمدنها پرداخته و در این مسیر کوشیده تا نوعی معقولیت و قانونمندی را بر تحولات اجتماعی و سیاسی حاکم سازد.
سؤال اصلی این مقاله آن است که: اندیشه سیاسی ابوالحسن مسعودی چه ماهیتی دارد و بر کدام عنصر محوری استوار است؟ به عنوان فرضیه، میتوان گفت اندیشه سیاسی مسعودی اساساً معطوف به کارآمدی دولت و رابطه آن با عقلانیت سیاسی، تدبیر حکیمانه، و اصول حاکم بر نظام هستی است.
این مقاله در سه گفتار تنظیم شده است: ۱) زندگی و زمینه تاریخی مسعودی؛ ۲) مبانی فکری و روششناختی؛ و ۳) اندیشه سیاسی و نظریه دولت.
گفتار اول: زندگی و زمینه تاریخی مسعودی
۱. زندگینامه
ابوالحسن مسعودی در سال ۲۸۰ قمری در بغداد به دنیا آمد و از نسل عبدالله بن مسعود صحابی پیامبر اسلام بود. علاقه عمیق او به دانش، تجربهنگاری و شناخت اقوام و تمدنها باعث شد بیشتر عمر خود را در سفر بگذراند. از هند و سیلان تا آفریقا، فسطاط و شام، سفرهای گستردهای داشت تا اطلاعات دقیق و دستاول درباره جوامع، مذاهب و حکومتها گردآوری کند. در نهایت در سال ۳۴۶ ق در مصر درگذشت.
او با علما و متفکران ادیان و فرق مختلف بدون تعصب وارد گفتوگو میشد و به مشاهده مستقیم و تجربه عینی، همراه با بهرهگیری از منابع مکتوب و شفاهی، اهتمام داشت.
۲. زمینه سیاسی دوران
مسعودی در دورانی میزیست که خلافت عباسیان دچار تشتت شدید سیاسی شده بود. نفوذ نژادهای غیر عرب، بهویژه ترکان، در ساختار قدرت افزایش یافته و نوعی هرجومرج و تجزیهطلبی در سراسر امپراتوری اسلامی حاکم شده بود. او با لحنی انتقادی، این وضعیت را چنین توصیف میکند:
«اسلامیان ضعیف شدهاند و شکوه اسلام از میان رفته، رومیان بر مسلمین غلبه کردهاند… هر کارگزاری در قلمرو خود همچون ملوکالطوایف پس از مرگ اسکندر، کوس استقلال میزند…»
اما از سوی دیگر، این دوره از نظر فکری و فرهنگی دوران بالندگی بود. حضور گسترده علما در اقصا نقاط جهان اسلام، نشان از شکوفایی علمی و گفتوگوی اندیشهها داشت. مسعودی در این فضای دوگانه، میکوشد سیاست را در پیوند با عقلانیت، تجربه تاریخی و اصول هستیشناسانه مورد تحلیل قرار دهد.
گفتار دوم: مبانی نظری، معرفتی و روشی
۱. نظام دانایی و اصل اعتدال
اندیشه سیاسی ابوالحسن مسعودی در بستری شکل میگیرد که متأثر از نظام دانایی دوران اسلامی، یعنی تلفیقی از عقل، وحی و تجربه است. اصل محوری در این نظام، اعتدال است. به باور مسعودی، کل هستی اعم از زمین و آسمان، انسان و جامعه، تابع قانونی از تعادل و توازن است.
او در آثارش از حکما نقل میکند که میان اخلاق، چهره افراد، اقلیم، سیاست و حکومت رابطهای مستقیم برقرار است. در سرزمینهای معتدل، انسانها دارای طبعی متعادل، اخلاق پسندیده و عقلانیتی نیرومند هستند و به تبع آن، دولتها نیز باثبات و کارآمدند. اما در اقلیمهای نامتعادل، نابهسامانی اخلاقی، سیاسی و اجتماعی رواج دارد.
۲. انسانشناسی، سنت الهی و قانونمندی
از منظر مسعودی، انسان موجودی دو بعدی است؛ توانایی حرکت میان فضایل و رذایل را دارد. جهان محل نزاع دائم حق و باطل است و خداوند از طریق نشان دادن سرنوشت ستمگران و ظالمان، به مؤمنان درس عبرت میدهد.
او با استناد به سنتهای الهی و قوانین فلسفی، معتقد است تمام تحولات دولتها و تمدنها تابع علل، عوامل و قانونمندیهایی خاص است. سقوط دولتها، امری تصادفی نیست؛ بلکه نتیجه عدول از عقلانیت، عدل، و تدبیر صحیح است.
۳. روششناسی: عقل، وحی، تجربه
مسعودی از سه منبع معرفتی عقل، وحی و تجربه بهره میبرد. اما نقطه تمایز او، تجربهگرایی فعال و مشاهده میدانی است. او با سفر به سرزمینهای مختلف، به مشاهده مستقیم جوامع، ادیان و نظامهای سیاسی میپردازد. روش او آمیزهای از مشاهده عینی (مانند علوم تجربی) و مشاهده سندی (مانند علوم تاریخی) است. بدین ترتیب، او پیشزمینهای برای یک نظریه علمی درباره شکلگیری و انحطاط تمدنها فراهم میکند.
گفتار سوم: سیاستشناسی و نظریه دولت
۱. سیاست در نظام فکری مسعودی
در اندیشه سیاسی ابوالحسن مسعودی، سیاست به معنای تدبیر خردمندانه امور جامعه است. او دولتها را در ترازو قرار میدهد و با معیارهایی چون عقلانیت، عدالت، تدبیر، ساماندهی منابع، و رفتار با رعیت مورد ارزیابی قرار میدهد. دولتهایی که از سیاست مدبرانه برخوردارند، پایدار میمانند و آنهایی که از تدبیر و عدالت فاصله میگیرند، محکوم به زوالاند.
او درباره دولتهای ایران باستان مینویسد:
«ملک شاهان ایران، بزرگ و کارشان قدیم و ملکشان پیوسته است و سیاست نکو و تدبیر خوب داشتهاند و شهرها آباد کرده و با بندگان مهربان بودهاند…»
۲. نقد خلفا و مقایسه با الگوهای دیگر
مسعودی با لحنی انتقادی به خلفای عباسی، مانند مقتدر، میتازد و او را به دلیل بیکفایتی در مصرف بیتالمال و واگذاری امور به زنان، نالایق میداند. اما در مقابل، از خلفایی چون هشام بن عبدالملک به عنوان فردی دقیق و باریکبین یاد میکند که بر امور مالی و اداری خلافت اشراف داشت.
او همچنین از سیاست شاهان ایرانی و پادشاهان یونانی چون بطلمیوس، که دولت را بر اساس حکمت، علم و تدبیر اداره میکردند، تمجید میکند.
۳. مقایسه با فلسفه سیاسی دوره میانه
مسعودی را میتوان پیشدرآمدی بر اندیشههای فلاسفه سیاسی دوره میانه اسلامی مانند خواجه نصیرالدین طوسی دانست. خواجه نصیر در تقسیم معروف خود، سیاست موفق را بر دو رکن «قلم» و «شمشیر» استوار میدانست. مسعودی نیز بدون تصریح به این تقسیم، به نقش عقل، مشورت، تدبیر، و قدرت مشروع در استقرار دولت کارآمد تأکید دارد.
۴. شاخصههای دولت مطلوب در اندیشه مسعودی
بر اساس آثار مسعودی، میتوان ویژگیهای دولت مطلوب از نگاه او را چنین برشمرد:
-
عقلمدار و خردگرا
-
عدالتمحور و رعایتکننده بیتالمال
-
دارای نظام تدبیر و ساماندهی منابع
-
پرهیز از هواپرستی و استبداد
-
توجه به فرهنگ، دانش و حکمت در تصمیمسازی سیاسی
-
پیوسته با اصول اعتدال طبیعی و هستیشناسانه
نتیجهگیری
اندیشه سیاسی ابوالحسن مسعودی، برخلاف بسیاری از مورخان که تنها به ثبت وقایع بسنده میکنند، واجد نوعی تفکر انتقادی، قانونمند و عقلمدار درباره دولت، تمدن و جامعه است. او با بهرهگیری از سنتهای معرفتی اسلام و منابع مشاهدهای، تلاش دارد تا در میان تحولات پرآشوب دوران خود، نوعی عقلانیت و اعتدال را به مثابه مبنای کارآمدی دولت ارائه دهد.
مرکز ثقل اندیشه سیاسی او، تأکید بر تدبیر، عقلانیت و سیاست مدبرانه است. او دولت را نه صرفاً نهادی قدرتمدار، بلکه نهاد تدبیر، عدالت و تعادل میبیند که در پیوند با نظام کلی هستی، معنا مییابد. مسعودی، اگرچه مورخی تواناست، اما فراتر از تاریخنویسی، صاحب نظریهای سیاسی در باب چرایی سقوط و صعود دولتهاست.
