چکیده
ابوبکر محمد بن زکریای رازی (۲۵۱–۳۱۳ هـ. ق)، پزشک و فیلسوف برجسته ایرانی، با رویکردی عقلگرایانه و تجربهمحور، یکی از معدود اندیشمندانی است که خارج از نظام سنتی دینی و فلسفی دوران خود به مسائل سیاست، اخلاق و جامعه اندیشیده است. این مقاله با تحلیل نظام فکری و روششناختی اندیشه سیاسی زکریای رازی، نشان میدهد که هرچند وی در قالب نظاممند فلسفه سیاسی یونانی و اسلامی همچون فارابی و ابنسینا قرار نمیگیرد، اما دارای اندیشههایی عمیق در باب سیاست، قدرت، حکومت، و آزادی است. این اندیشهها که بر استقلال عقل، برابری انسانها، و نفی نبوت بهعنوان منبع مشروعیت سیاسی تکیه دارند، میتوانند الهامبخش مفاهیم مدرن در حقوق بشر و حکومتداری باشند.
مقدمه
رازی را غالباً با طب و شیمی میشناسند، اما فلسفه، اخلاق و همگرایی اجتماعی جنبههای مهم اندیشه سیاسی زکریای رازی است. برخلاف بسیاری از فلاسفه مسلمان که در چارچوبهای دینی به فلسفه میپرداختند، رازی با تکیه بر عقل مستقل و تجربه، راهی متفاوت پیمود. او با نقد نبوت، انکار مرجعیت سنت و مخالفت با پنهانگویی و تقیه، گفتمانی نو درباره انسان، عقل و سیاست بنیان نهاد.
۱. مبانی فلسفی و هستیشناختی اندیشه سیاسی زکریای رازی
رازی نظامی فکری مبتنی بر «پنج اصل قدیم» شامل خالق، نفس کلی، هیولای اولی، زمان و مکان ارائه داد. این اصول هستیشناسانه، بنیانی برای نگرش متفاوت او به انسان، قدرت و فلسفه فراهم میکنند. گرچه برخی آثار او با عرفان نوافلاطونی، مانویت و فلسفه افلاطونی همپوشانی دارند، اما رازی به طرز چشمگیری از فلاسفه پیشاسقراطی متأثر بوده و منتقد سرسخت ارسطو و پیرو فیثاغورث محسوب میشود.
۲. رازی و عقلگرایی رادیکال
رازی عقل را تنها ابزار شناخت و رهایی انسان میداند. در کتاب «الطب الروحانی» عقل را امیر وجود انسان میخواند و آن را معیار نهایی در همه امور معرفی میکند. او نه تنها عقل را از دین و نقل مستقل میداند، بلکه فلسفه را در تقابل با هرگونه مرجعیت نهادینهشده از جمله نبوت، دین و قدرت سیاسی قرار میدهد.
۳. روششناسی: عقل، تجربه و رد تقیه
روش رازی در پزشکی، فلسفه و نگارش آثار، بر تجربه و عقلگرایی محض استوار است. در آثار او تقریباً هیچ ارجاعی به نقل یا سنت دینی وجود ندارد. او حتی آگاهانه از چنین استنادی پرهیز میکند، چراکه به نظر وی استناد به نقل، تفکر مستقل را مخدوش میسازد. رازی سقراط را الگوی فلسفهورزی صریح، شفاف و بدون تقیه میداند.
۴. نسبت اندیشه سیاسی زکریای رازی با مفهوم حکومت
در حالی که برخی او را فاقد اندیشه سیاسی به معنای کلاسیک آن میدانند، رازی با ارائه نظریاتی در باب عقل، آزادی، برابری، و نقد نبوت، بنیانی برای نگرشی نوین به سیاست و جامعه فراهم کرده است. از نظر او، عقل موهبتی همگانی است و هیچکس حق ندارد خود را راهنمای دیگران بداند. بنابراین مشروعیت حکومت نمیتواند بر اساس دین یا نبوت استوار باشد.
۵. مقایسه با افلاطون: تمایز در مفهوم فلسفه و حکومت
در تقابل با افلاطون که فیلسوف را راهبر جامعه میداند، رازی معتقد است که هر انسانی خود باید به واسطه عقل راه خود را بیابد. فلسفه نزد او ابزاری برای رهایی نفس است، نه ابزاری برای اداره جامعه. رازی هیچگاه به مقام حکومتی نپیوست و فلسفه را از سیاستورزی عملی جدا میدانست.
۶. دولت، بخت و نشانههای اقبال: تفسیر سیاسی یا انسانشناختی؟
در رساله «فی امارات الاقبال و الدوله»، رازی دولت و سیاست را نه ضرورتی عقلانی یا اخلاقی، بلکه امری وابسته به بخت، شخصیت و شرایط میداند. عشق به ریاست، ویژگیهای شخصیتی، و رفتار اجتماعی از جمله نشانههایی هستند که بهزعم او با اقبال و دولت پیوند دارند، نه با مشروعیت الهی یا عقلانی.
۷. رازی و نقد نبوت به مثابه نقد قدرت
در آثار گمشدهای چون «مخاریق الانبیا» و «حیل المتنبئین»، رازی نبوت را ابزاری برای تحمیل عقاید و ایجاد جنگهای مذهبی میداند. به باور او، خداوند حکیم نیازی ندارد که تنها عدهای را هدایت کند. عقل موهبت عمومی است و هرگونه تمایز و تبعیض میان انسانها از سوی دین، غیرعقلانی و ضد اخلاقی است.
۸. پیامدهای سیاسی و اخلاقی اندیشه رازی
رازی با انکار نبوت، عقلگرایی افراطی، و باور به برابری عقلانی انسانها، بنیانی برای نوعی اندیشه سیاسی سکولار و آزادیخواهانه در جهان اسلام فراهم میآورد. این اندیشه میتواند الهامبخش مفاهیمی چون حکومت مردمی، عدالت عرفی، و حقوق بشر باشد.
نتیجهگیری
زکریای رازی را نمیتوان در چارچوب سنتی فلسفه سیاسی اسلامی یا یونانی محصور کرد. اندیشه سیاسی زکریای رازی، چه در سطح روششناختی و چه در ساحت نظری، واجد ظرفیتهای بیبدیلی برای بازاندیشی در مفهوم قدرت، سیاست و آزادی است. رازی با استقلال عقل از دین، نقد نبوت، و باور به برابری همگانی عقل، یکی از رادیکالترین اندیشمندان جهان اسلام در حوزه اندیشه سیاسی محسوب میشود.
منبع:
علیخانی، علی اکبر. بحرانی، مرتضی. (1390) اندیشه سیاسی متفکران مسلمان. جلد اول. انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
