مقدمه
در طول تاریخ سیاست، مفهوم امنیت در اندیشه سیاسی همواره یکی از بنیادیترین دغدغههای انسان بوده است. از زمانی که نخستین جوامع بشری شکل گرفتند، مسئله بقاء در برابر تهدیدات بیرونی و درونی بهعنوان محور تشکیل قدرت سیاسی مطرح شد. اما امنیت تنها به معنای نبود خطر یا جنگ نیست؛ بلکه به معنای ایجاد نظمی پایدار است که در آن فرد و جامعه بتوانند با اعتماد، آزادی و پیشبینیپذیری زندگی کنند.
به عبارت دیگر، امنیت در سیاست، مرز میان ترس و اعتماد است. دولتها برای رفع ترس و ایجاد نظم، از ابزار قدرت استفاده میکنند؛ اما پرسش این است که تا چه اندازه میتوان به نام امنیت، آزادی را محدود کرد؟ همین پرسش، جوهرهی بحث در باب مفهوم امنیت در اندیشه سیاسی را شکل میدهد. از دیدگاههای هابز و لاک تا فوکو و آرنت، از یک سو و اندیشه سیاسی اسلامی و تجربه حکومت دینی در دوره معاصر از سوی دیگر ، می توانند نسبت میان امنیت، قدرت و آزادی را توضیح دهند.
بنابراین، در این مقاله تلاش میشود تا با نگاهی تحلیلی، دو مسیر متفاوت اما موازی تحول مفهوم امنیت از دوران کلاسیک تا جهان معاصر بررسی شود. نخست مسیری را که غرب پیمود. دوم مسیری را که سرزمینهای اسلامی پیمودند. در این دو مسیر خواهیم دید که امنیت نه یک وضعیت ثابت، بلکه ساختاری ذهنی و سیاسی است که بسته به شرایط تاریخی و تجربهی زیستهی هر تمدن دائما اشکال متفاوتی پیدا میکند.
۱. مسیری را که غرب پیمود
۱-۱. خاستگاه نظری مفهوم امنیت
در بررسی مفهوم امنیت در اندیشه سیاسی غرب، نخست باید دانست که این مفهوم از دل دغدغهی بقاء زاده شده است. از آغاز تاریخ فلسفه، امنیت نه صرفاً یک مسئله نظامی، بلکه بنیاد نظم اجتماعی و سیاسی بهشمار میرفته است. با این حال، معنای آن در طول تاریخ دگرگون شده است؛ از امنیت بهعنوان آرامش درونی تا امنیت بهعنوان کنترل بیرونی.
۱-۱-۱. امنیت در فلسفه یونان: نظم در برابر هرجومرج
در اندیشه یونان باستان، امنیت معادل «آرامش شهر» بود. افلاطون در جمهور، امنیت را نتیجهی عدالت میدانست؛ جامعهای که هرکس در جای خود باشد، از آشوب و تهدید در امان میماند. برای ارسطو نیز، غایت سیاست «زیستن نیک» است و این زندگی نیک، بدون امنیت ممکن نیست. در نتیجه، امنیت در فلسفه یونانی، امری اخلاقی و درونی بود، نه صرفاً نظامی یا قدرتمحور.
۱-۱-۲. امنیت در فلسفه مدرن: از بقاء تا کنترل
اما با ظهور مدرنیته، مفهوم امنیت در اندیشه سیاسی دچار دگرگونی شد. توماس هابز در لویاتان، امنیت را علت پیدایش دولت معرفی کرد. انسانها برای رهایی از ترس مرگ و ناامنی در وضعیت طبیعی، قدرت خود را به دولت مرکزی واگذار میکنند. به این ترتیب، امنیت در فلسفه مدرن با قدرت مطلقه پیوند میخورد. در مقابل، جان لاک و روسو با طرح مفهوم «قرارداد اجتماعی»، کوشیدند امنیت را با آزادی جمع کنند. نزد آنان، امنیت به معنای حفظ حقوق طبیعی است، نه نفی آن.
۱-۱-۳. امنیت در عصر روشنگری: عقلانیت و پیشبینیپذیری
در قرن هجدهم، اندیشه روشنگری مفهوم امنیت را از سطح جسمانی به سطح عقلانی ارتقا داد. فیلسوفانی مانند کانت، امنیت را محصول حاکمیت قانون و عقل جمعی دانستند. در این دوره، امنیت یعنی رهایی از ترس از طریق نظم مبتنی بر قانون، نه صرفاً قدرت. این تحول موجب شد تا سیاست از حالت اضطراریِ دائمی به سمت شکلهای باثباتتر حکمرانی حرکت کند.
۱-۱-۴. امنیت در مدرنیته متأخر: نظم انضباطی و کنترل جمعیت
در قرن بیستم، با گسترش دولتهای تودهای و نظامهای بوروکراتیک، امنیت به یک ابزار کنترل اجتماعی تبدیل شد. میشل فوکو در تحلیل خود از قدرت، نشان داد که امنیت دیگر نه فقط در مرزها، بلکه در زندگی روزمره انسانها جریان دارد. مدارس، زندانها و بیمارستانها همه سازوکارهای امنیتیاند که هدفشان مدیریت بدنها و رفتارهاست. بنابراین، امنیت در دنیای مدرن به ساختاری نهادینهشده و گاه نامرئی تبدیل شده است.
در نتیجه، اگر در فلسفه یونان امنیت در خدمت فضیلت و آرامش بود، در فلسفه مدرن و معاصر به ابزاری برای نظم و کنترل تبدیل شد. این گذار از امنیت بهمثابه فضیلت به امنیت بهمثابه ابزار قدرت، نقطهی آغاز بسیاری از مناقشات سیاسی معاصر است.
۱-۲. امنیت و قدرت
در تاریخ سیاست، هیچ مفهومی به اندازهی امنیت و قدرت در هم تنیده نیست. هرگاه دولتها از امنیت سخن گفتهاند، در واقع از نوعی توجیه برای اعمال قدرت نیز دفاع کردهاند. به همین دلیل، فهم مفهوم امنیت در اندیشه سیاسی بدون درک منطق قدرت ممکن نیست. از دولتشهرهای باستان تا نظامهای بوروکراتیک مدرن، قدرت همواره خود را بهواسطهی وعدهی امنیت مشروع ساخته است. اما این رابطه ساده و خطی نیست؛ بلکه رابطهای پیچیده، متقابل و گاه متناقض است.
در فلسفهی سیاسی مدرن، توماس هابز نقطهی عزیمت این پیوند را روشن کرد. او انسان را موجودی ترسخورده، خودخواه و درگیر در جنگ دائمی میدید. از نظر او، تنها راه رهایی از «ترس دائمی از مرگ خشن» آن است که همهی قدرت به یک حاکم مطلق سپرده شود تا با اقتدار خود، امنیت را تضمین کند. به این ترتیب، امنیت به نخستین حق انسان و در عین حال به بزرگترین توجیه برای قدرت مطلقه تبدیل شد. دولت در اندیشهی هابزی، تجسم ترس مردم است؛ نهادی که از دل ناامنی زاده میشود تا آن را کنترل کند.
اما همین نقطهی آغاز، پرسشی عمیق در دل فلسفه سیاسی ایجاد کرد: اگر قدرت برای ایجاد امنیت به وجود آمده است، چه نیرویی امنیت مردم را از خود قدرت تضمین میکند؟ جان لاک، در پاسخ به این پرسش، دولت را پاسدار آزادی و مالکیت میداند و نه مالک آنها. نزد او، امنیت باید در خدمت حفظ حقوق طبیعی باشد، نه بالعکس. از اینجا دو سنت فکری متفاوت شکل گرفت: امنیت بهمثابه اطاعت در سنت اقتدارگرایانه، و امنیت بهمثابه آزادی در سنت لیبرالی.
با گذر به قرن بیستم، فیلسوفانی مانند میشل فوکو نشان دادند که امنیت در جهان مدرن دیگر فقط ابزار دولت برای دفاع در برابر دشمن بیرونی نیست، بلکه سازوکار پیچیدهای برای نظمبخشی به زندگی روزمرهی مردم است. فوکو مفهوم «قدرت انضباطی» را مطرح میکند تا توضیح دهد که چگونه دولتها با شبکهای از نهادهای ظاهراً بیطرف — از مدرسه تا بیمارستان — نوعی امنیت تولید میکنند که در واقع شکل جدیدی از کنترل اجتماعی است. در چنین ساختاری، امنیت دیگر فقط در مرزها معنا ندارد، بلکه به درون بدن، ذهن و رفتار شهروندان نفوذ کرده است.
از این منظر، امنیت و قدرت در مدرنیته وارد مرحلهای تازه میشوند: امنیت دیگر نه واکنشی به تهدید، بلکه ابزاری برای پیشگیری، مدیریت و هدایت رفتار جمعی است. سیاست از سطح جنگ و دشمنی آشکار، به سطح نظم پنهان و مراقبت دائمی انتقال مییابد. همین ویژگی است که برخی نظریهپردازان آن را «جامعهی امنیتیشده» مینامند؛ جامعهای که در آن شهروندان به نام حفاظت، بهتدریج نظارت و محدودیت را میپذیرند.
در برابر این نگرش بدبینانه، هانا آرنت هشدار میدهد که امنیتِ بیحد، دشمن سیاست است. به باور او، وقتی مردم به نام امنیت از آزادی صرفنظر میکنند، فضای گفتوگو و کنش جمعی از بین میرود و سیاست به بوروکراسی امنیتی فروکاسته میشود. آرنت بر این باور است که جوهر سیاست، توانایی عمل آزادانه و جمعی است؛ امنیتی که به قیمت نابودی این فضا به دست آید، در واقع ناامنی انسانی و اخلاقی را گسترش میدهد.
اگر از منظر تاریخی نگاه کنیم، امنیت و قدرت همواره در تنشی دائمی زیستهاند. در امپراتوریهای باستان، قدرت مقدس بود چون امنیت را وعده میداد؛ در دولتهای مدرن، قدرت قانونی شد چون امنیت را تولید میکرد؛ و در دولتهای متأخر، قدرت تکنولوژیک شده است چون امنیت را پایش و پیشبینی میکند. در هر سه مرحله، مشروعیت سیاسی به میزان توان دولت در «مدیریت ناامنی» بستگی دارد. اما همانطور که تجربهی قرن بیستم نشان داده، هرگاه دولتها به نام امنیت از مرز آزادی و اخلاق عبور کردهاند، همان امنیت به شکنندگی تبدیل شده است.
بنابراین، مفهوم امنیت در اندیشه سیاسی در نهایت پرسشی دربارهی مرز قدرت است: تا کجا میتوان به نام امنیت قدرت را گسترش داد، بیآنکه خودِ امنیت به تهدیدی برای انسان تبدیل شود؟ این پرسش، محور بسیاری از چالشهای فلسفه سیاسی معاصر است و زمینهای میسازد برای گذر به بحث بعدی، یعنی «ابعاد گسترشیافتهی امنیت در جهان جدید.
۱-۳. ابعاد گسترشیافته امنیت در جهان جدید
در دوران معاصر، مفهوم امنیت در اندیشه سیاسی از محدودهی سنتی خود ـ یعنی دفاع نظامی و حفظ مرزها ـ فراتر رفته است. امنیت دیگر فقط به معنای حفاظت از قلمرو یا تمامیت ارضی نیست؛ بلکه به شبکهای پیچیده از روابط انسانی، اقتصادی، فرهنگی و فناورانه گسترش یافته است. به بیان دیگر، امنیت در قرن بیستویکم نه صرفاً دغدغهی دولتها، بلکه مسئلهی وجودی انسان مدرن است.
۱-۳-۱. امنیت اقتصادی: از ثبات مالی تا بقاء اجتماعی
در جهانی که وابستگی اقتصادی کشورها به هم افزایش یافته، امنیت اقتصادی به یکی از ستونهای اصلی سیاست جهانی تبدیل شده است. از بحران نفت دهه ۱۹۷۰ تا بحران مالی ۲۰۰۸ و جنگهای تجاری معاصر، همگی نشان میدهند که فروپاشی اقتصادی میتواند مشروعیت سیاسی را از میان ببرد. امروزه دولتها برای حفظ امنیت اقتصادی، از ابزارهایی چون تحریم، تعرفه، و کنترل دادههای مالی استفاده میکنند.
با این حال، امنیت اقتصادی فقط به شاخصهای کلان محدود نیست؛ بلکه به احساس اطمینان مردم نسبت به آیندهی شغلی و معیشت نیز مربوط میشود. هنگامی که نابرابری به اوج میرسد و تورم اعتماد را فرسوده میکند، جامعه وارد وضعیت «ناامنی ساختاری» میشود؛ وضعیتی که حتی در غیاب جنگ یا تهدید نظامی، بنیان دولت را سست میکند.
۱-۳-۲. امنیت فرهنگی و هویتی: ترس از دیگری
در جهان پسااستعماری و بهویژه در خاورمیانه، مفهوم امنیت در اندیشه سیاسی غالباً با «حفظ هویت» گره خورده است. دولتها و جوامع، تهدید را نه فقط در ارتش دشمن، بلکه در ایدهها، ارزشها و سبک زندگی بیگانه میبینند. از این رو، گفتمان «تهاجم فرهنگی» یا «حفاظت از هویت ملی» به یکی از صورتهای رایج سیاست امنیتی بدل شده است.
اما مسئلهی امنیت فرهنگی پیچیدهتر از آن است که در قالب تقابل سادهی خودی و دیگری خلاصه شود. از یکسو، جهانیشدن مرزهای فرهنگی را درنوردیده و هویتها را سیال کرده است؛ از سوی دیگر، همین سیالیت، واکنشهای محافظهکارانه و ملیگرایانه را برانگیخته است. به همین دلیل، امنیت فرهنگی همواره در تعارض میان گشودگی و انزوا، نوگرایی و اصالت، و جهانوطنی و ملیگرایی شکل میگیرد.
۱-۳-۳. امنیت دیجیتال: نظارت، داده و سلطه
با گسترش فناوری اطلاعات، مفهوم امنیت وارد مرحلهای بیسابقه شده است. دیگر امنیت تنها به فیزیک بدن یا مرزهای جغرافیایی محدود نیست؛ بلکه به دادهها، هویت مجازی و زیرساختهای دیجیتال گسترش یافته است. در عصر هوش مصنوعی، «امنیت دیجیتال» به ابزار اصلی قدرت بدل شده است. دولتها و شرکتهای بزرگ فناوری، همزمان نقش محافظ و تهدید را ایفا میکنند: از یکسو وعدهی امنیت سایبری میدهند، و از سوی دیگر با جمعآوری دادهها، شهروندان را در شبکهای از نظارت دائمی گرفتار میسازند.
میشل فوکو اگر امروز زنده بود، شاید از «پاناپتیکون دیجیتال» سخن میگفت — نظمی که در آن شهروندان خود داوطلبانه در برابر چشم قدرت شفاف میشوند. این وضعیت، چالشی جدی در برابر مفهوم سنتی آزادی ایجاد کرده است؛ زیرا مرز میان امنیت و کنترل بیش از هر زمان دیگری مبهم شده است.
۱-۳-۴. امنیت زیستمحیطی: بقاء تمدن انسانی
در دهههای اخیر، بحران اقلیمی بُعد تازهای به مفهوم امنیت در اندیشه سیاسی بخشیده است. تغییرات آبوهوایی، مهاجرتهای اقلیمی، و رقابت بر سر منابع طبیعی به تهدیدهایی تبدیل شدهاند که دیگر مرز جغرافیایی نمیشناسند. در واقع، امنیت زیستمحیطی بزرگترین نمونه از همپوشانی میان سیاست، علم و اخلاق است.
اگر در قرون گذشته امنیت در برابر دشمن انسانی معنا داشت، امروز دشمن جدید ما خودِ ساختار توسعهی صنعتی و مصرفی بشر است. بدین ترتیب، امنیت از سطح ملی به سطح جهانی ارتقا یافته و پرسشهایی بنیادین دربارهی عدالت بیننسلی و مسئولیت اخلاقی انسان در برابر طبیعت را مطرح کرده است.
۱-۳-۵. جمعبندی بخش اول: از امنیت دولتمحور تا امنیت انسانمحور
در مجموع، امنیت در جهان جدید به تدریج از «امنیت دولتمحور» (state-centered) به سمت «امنیت انسانمحور» (human security) حرکت کرده است. این گذار نهتنها تحول در نظریههای سیاسی، بلکه تغییر در درک ما از خودِ سیاست را نشان میدهد. امنیت دیگر صرفاً وظیفهی دولت نیست، بلکه حقی انسانی و مفهومی چندوجهی است که باید در عرصههای اقتصاد، فرهنگ، فناوری و طبیعت تحقق یابد.
در نتیجه، اگر در قرن نوزدهم امنیت با قدرت و نظم تعریف میشد، در قرن بیستویکم با عدالت، پایداری و کرامت انسانی سنجیده میشود. اما این تحول هنوز کامل نشده است و تضاد میان امنیت سنتی و امنیت انسانی همچنان یکی از میدانهای اصلی مناقشه در فلسفه و سیاست معاصر است.
۲. مسیری را که سرزمینهای اسلامی پیمودند
امنیت در اندیشه سیاسی اسلام و تجربه سیاسی جهان اسلام
۲-۱. بنیادهای الهی امنیت در اندیشه سیاسی اسلام
در سنت اسلامی، مفهوم امنیت در اندیشه سیاسی ریشهای عمیق در مبانی الهی و اخلاقی دارد. امنیت نه فقط ضرورتی سیاسی، بلکه نشانهای از عدالت الهی است. برخلاف اندیشه مدرن که امنیت را نتیجهی قدرت و قرارداد میداند، در فلسفه اسلامی امنیت از ایمان، عدالت و هماهنگی انسان با نظام الهی برمیخیزد.
در قرآن، خداوند خود را «مؤمن» میخواند؛ یعنی بخشندهی امنیت. آیهی «الَّذینَ آمَنوا وَ لَم یَلبِسوا إیمانَهُم بِظُلمٍ أُولئِکَ لَهُمُ الأَمنُ» (انعام، ۸۲) نشان میدهد که امنیت نه از قدرت، بلکه از رفع ظلم و تحقق ایمان ناشی میشود.
پیامبر اسلام نیز در جامعهی مدینه امنیت را با «میثاق مدینه» — قراردادی اجتماعی و اخلاقی — برقرار کرد، نه از طریق زور. بدین ترتیب، امنیت در اسلام از عدالت زاده میشود و با ایمان استمرار مییابد.
۲-۲. فارابی، عامری و عقلانیت امنیت
در فلسفهی فارابی، امنیت شرط لازم برای «سعادت» است. جامعهی فاضله تنها زمانی امن است که شهروندان در نظم عقلانی و اخلاقی زندگی کنند. او برخلاف هابز، امنیت را حاصل ترس نمیداند، بلکه نتیجهی شناخت خیر است. از نظر فارابی، ناامنی نتیجهی جهل است، نه ضعف قدرت.
ابوالحسن عامری نیز امنیت را در پیوند عقل و دین میبیند. از نظر او، اگر سیاست از عقل جدا شود به استبداد میانجامد، و اگر دین از عقل جدا شود، امنیت معنوی از میان میرود. عامری با طرح «عدالت عاقله» بر این باور است که امنیت حقیقی هنگامی پدید میآید که عقل و شریعت در خدمت کرامت انسان باشند.
۲-۳. فقه و امنیت در چارچوب مقاصد شریعت
در فقه اسلامی نیز، نظریهی «مقاصد شریعت» بر حفظ پنج امر تأکید دارد: دین، نفس، عقل، نسل و مال؛ که همه از ارکان امنیت انسانیاند. فقه سیاسی در این چارچوب میکوشد نظامی فراهم کند که جان و مال و ایمان مردم را از خطر محفوظ دارد. بااینحال، چون معیار اصلی عدالت در اسلام، «اجرای حکم الهی» است، عدالت و امنیت مفاهیمی الهیاند نه انسانی. این نکته، شکافی عمیق میان اندیشه کلاسیک اسلامی و نظریههای مدرن عدالت و امنیت پدید میآورد.
۲-۴. تفاوت عدالت الهی و عدالت انسانی
در فلسفه اسلامی، عدالت به معنای «وضعالشیء فی موضعه» است — قرار دادن هر چیز در جای الهی خود. انسان آن را خلق نمیکند، بلکه اجرا میکند. اما در اندیشه مدرن، عدالت امری انسانی است که در دو بُعد تعریف میشود:
- عدالت توزیعی: کاهش نابرابری اقتصادی و تأمین رفاه عمومی،
- عدالت آیینی: برابری همگان در برابر قانونی که خود انسانها وضع کردهاند.
در نتیجه، عدالت اسلامی بر اطاعت از امر الهی استوار است، درحالیکه عدالت مدرن بر قرارداد اجتماعی تکیه دارد. این تفاوت بنیادین، در تجربه سیاسی مسلمانان، به تمرکز مشروعیت در دست مفسران دین و شکلگیری حکومتهای اقتدارگرا انجامیده است.
۲-۵. فقیه بهعنوان مفسر قدرت
چون اجرای عدالت در اسلام منوط به تفسیر حکم الهی است، فقیه به مقام داور نهایی مشروعیت سیاسی بدل شد. در آغاز، این جایگاه بیشتر معنوی بود، اما با شکلگیری دولتهای اسلامی، به ابزار کنترل اجتماعی تبدیل شد.
تجربه جمهوری اسلامی در ایران، طالبان در افغانستان و دولتهای شرعی در سودان نشان میدهد که هرگاه فقه به قانون رسمی بدل شود، سیاست به الهیات فروکاسته و امنیت به معنای اطاعت از مفسر دین تعبیر میشود. چنین ساختاری بهجای امنیت انسانی، امنیت ایدئولوژیک تولید میکند.
۲-۶. ناهمخوانی عدالت دینی با جهان انسانی
در جهانی که فرهنگها و ارزشها از مرزها عبور کردهاند، اصرار بر تطبیق کامل جامعه با الگوی دینی، ناگزیر به کنترل و نظارت گسترده میانجامد. دولت دینی برای حفظ «نظم مقدس» در همه شئون زندگی دخالت میکند؛ از پوشش و اندیشه تا هنر و اقتصاد. این وضع، بهجای امنیت، ترس و سرکوب میزاید. در چنین نظامی شهروند، صاحب حق نیست بلکه موضوع هدایت است — و هر هدایت اجباری، سرانجام به خشونت میانجامد.
۲-۷. از فلسفه تا واقعیت
از فارابی تا غزالی، اندیشمندان اسلامی عدالت را هدف حکومت دانستند، اما چون عدالت را در قالب فرمان الهی تعریف کردند، آزادی انسانی محدود شد. با ظهور دولت مدرن، اجرای احکام دینی نیازمند نهاد قانون و دستگاه نظارتی شد — و درست در این نقطه دین از معنویت به ابزار قدرت بدل گشت.
از اینرو، بحران امنیت در جهان اسلام نه از کمبود ایمان، بلکه از سیاسی شدن دین ناشی میشود. دینی که قرار بود وجدان اخلاقی جامعه باشد، در قالب دولت، به عامل مشروعیتبخشی به اقتدار تبدیل شده است.
۲-۸. بازگشت به اصول انسانی
راه برونرفت نه در نفی دین، بلکه در بازگرداندن آن به عرصه وجدان فردی و اخلاق جمعی است. دین میتواند الهامبخش عدالت اخلاقی باشد، اما نباید جای عدالت مدنی را بگیرد.
امنیت پایدار در دنیای امروز، بر پایهی کرامت انسان، قانون سکولار، گفتوگوی آزاد و برابری حقوقی استوار است. سیاست در این معنا، اجرای اراده انسانها برای زیست مشترک است، نه اجرای حکم الهی بر آنان.
جمعبندی: امنیت در گذرگاه تاریخ و انسانمحوری
امنیت، مفهومی است که از آغاز فلسفه سیاسی در یونان باستان تا امروز، همواره محور بحثهای کلیدی درباره جامعه و حکومت بوده است. ارسطو و دیگر فیلسوفان کلاسیک، امنیت را پیششرط سعادت و عدالت میدانستند؛ یعنی جامعهای که در آن نظم و دفاع از شهروندان برقرار باشد، امکان رشد و تحقق فضیلت فراهم میشود.
در دوران مدرن، امنیت به تدریج از نظم و قدرت صرف به حوزههای اقتصادی، فرهنگی، فناورانه و زیستمحیطی گسترش یافت. امنیت انسانی و انسانیمحور (human security) جایگزین امنیت صرفاً دولتمحور شد؛ زیرا مشخص شد که امنیت واقعی، تنها با حفاظت از زندگی، آزادی و کرامت انسان تأمین میشود. بحرانهای اقتصادی، تهدیدات فرهنگی، تهدیدهای دیجیتال و بحرانهای اقلیمی نشان دادند که محدود کردن امنیت به مرزهای سیاسی و نظامی، ناکافی و خطرناک است.
در اندیشه اسلامی و تمدن شرقی، امنیت پیوندی عمیق با عدالت، عقلانیت و اخلاق دارد. آموزههای قرآن، سنت نبوی و فلسفههای اسلامی (فارابی، عامری و فقه مقاصدی) نشان میدهند که امنیت حقیقی ناشی از برقرار عدالت و اخلاق اسلامی است. اما تفاوت در معانی عدالت از یک سو و نتایج فاجعه بار تجمیع ساز و کار دولت مدرن با تفکر فقاهتی از سوی دیگر نشان داد که ادغام دین با قدرت سیاسی بدون محدودیت و نهادهای پاسخگو، به سرعت منجر به استبداد، سرکوب و بحران مشروعیت میشود.
در نهایت، میتوان گفت که امنیت نه هدفی فنی و صرفاً سیاسی، بلکه نتیجهی تحقق عدالت، آزادی و کرامت انسانی است. مسیر تاریخی از یونان تا دوران مدرن، از غرب تا تمدن اسلامی، و تجربه خاورمیانه، همه نشان میدهند که تنها راه پایدار و انسانی برای امنیت، انسانمحوری و عقلانیت در سیاست است. عقلانیتی که بسته به شرایط روزگار با تغییرات دائمی همراه است.
