فرقهی خوارج یکی از جریانهای مهم و تأثیرگذار در تاریخ اسلام است که نقش برجستهای در تحولات سیاسی و اعتقادی جهان اسلام داشته است. معنی خوارج تنها محدود به یک گروه مذهبی تاریخی نیست، بلکه بازتابی از یک جریان فکری و سیاسی است که در طول تاریخ در قالبهای مختلف ظهور کرده است. این مقاله به بررسی خاستگاه، عقاید، تأثیرات سیاسی و پیامدهای اندیشههای خوارج میپردازد.
خوارج چه کسانی بودند؟
اصطلاح خوارج به گروهی از مسلمانان اطلاق میشود که پس از جنگ صفین (۳۷ هجری) علیه خلافت امام علی (ع) شورش کردند. آنها در ابتدا از سپاهیان حضرت علی بودند اما پس از پذیرش حکمیت میان او و معاویه، این اقدام را خلاف شرع دانسته و از اطاعت وی سر باز زدند. شعار معروف “لا حکم إلا لله“ را سر دادند و خود را تنها پیروان حقیقی اسلام معرفی کردند.
ریشههای فکری و عقیدتی خوارج
خوارج بر پایه سه اصل اساسی شکل گرفتند:
- تکفیر مخالفان: خوارج اعتقاد داشتند که هرکس با عقایدشان مخالف باشد، از دین خارج شده و کافر است. این تفکر منجر به خشونت گسترده در برابر مسلمانان دیگر شد.
- برابریطلبی شدید: آنها بر این باور بودند که هر مسلمانی، بدون توجه به قبیله و نژاد، میتواند رهبر جامعه باشد.
- عدم پذیرش حکمیت انسانی: آنها قضاوت انسانی را مردود دانسته و تنها حکم الهی را مشروع میشمردند.
شاخههای مختلف خوارج
پس از پیدایش اولیه، خوارج به چندین فرقه منشعب شدند که مهمترین آنها عبارتند از:
- ازارقه: تندروترین شاخه که قائل به جواز قتل زنان و کودکان مخالفان بود.
- اباضیه: معتدلترین شاخه که تا امروز در عمان، تونس و شمال آفریقا حضور دارد.
- نجدات و صفریه: گروههایی که در برخی مسائل با ازارقه تفاوتهایی داشتند ولی همچنان در مسیر افراطگرایی حرکت میکردند.
تأثیرات سیاسی خوارج در تاریخ اسلام
جنبش خوارج یکی از نخستین جلوههای افراطگرایی مذهبی در جهان اسلام بود که الگویی برای بسیاری از گروههای تندرو در طول تاریخ شد. هرچند آنها در نهایت به گروههای کوچکتر تقسیم شدند، اما اندیشههای تکفیری و شورشطلبانهشان در قالبهای جدید، از قرون اولیه اسلام تا عصر مدرن، ظهور کرده است. مهمترین تأثیرات خوارج عبارتند از:
- ناامنی داخلی در خلافت اسلامی: جنگهای متعدد خوارج علیه خلافتهای اموی و عباسی موجب ناآرامیهای گسترده شد.
- پایهگذاری تفکرات افراطگرایانه در اسلام: اندیشههای تکفیری خوارج، در قالبهای مدرن نیز قابل مشاهده است.
- تضعیف قدرت مرکزی دولتهای اسلامی: حملات مداوم خوارج، حکومتها را مجبور به سرکوب گسترده و تمرکز بر مسائل داخلی کرد.
معنی خوارج در دنیای معاصر
هرچند خوارج کلاسیک از بین رفتهاند، اما اندیشههای آنان در برخی گروههای افراطی امروزی بازتولید شده است. تفکرات تکفیری، شورشگری علیه دولتهای مرکزی، و اعتقاد به جهاد دائمی علیه مخالفان، از ویژگیهای مشترک این گروهها با خوارج تاریخی است. بررسی تاریخ خوارج به ما کمک میکند تا ریشههای این جریانها را بهتر بشناسیم و راههای مقابله با آنها را درک کنیم.
نتیجهگیری
معنی خوارج تنها به یک فرقه تاریخی محدود نمیشود، بلکه نشاندهندهی یک طرز تفکر افراطی و غیرانعطافپذیر است که همواره در جوامع بحرانزده سربرمیآورد. بررسی این گروه از منظر سیاسی و تاریخی، به درک بهتر ریشههای افراطگرایی مذهبی و چگونگی مقابله با آن در جهان امروز کمک میکند.
