مقدمه: چرا شناخت اندیشه سیاسی مالک بن انس مهم است؟
اندیشه سیاسی در اسلام، برخلاف غرب که از فلسفه یونان نشأت گرفته، ریشه در فقه و شریعت دارد. در این میان، امام مالک بن انس (93–179 هجری قمری) یکی از چهرههای اصلی در تدوین فقهی بود که بُعد سیاسی اسلام را در دل احکام دینی جای داد. این مقاله به بررسی اندیشه سیاسی مالک بن انس و مقایسه آن با سایر مذاهب اهل سنت مانند حنفی، شافعی و حنبلی میپردازد.
مالک بن انس کیست و چه جایگاهی در فقه سیاسی اسلام دارد؟
امام مالک در مدینه، شهری که پیامبر در آن حکومت کرد، رشد یافت. وی بنیانگذار مذهب مالکی است که امروزه در کشورهای شمال آفریقا، مغرب، سودان، موریتانی و بخشهایی از حجاز گسترده است. محور فکری او اتکا بر «سنت اهل مدینه» به عنوان مرجع فقهی و سیاسی بود.
منابع اندیشه سیاسی امام مالک: سنت یا عقل؟
پرسش کلیدی: آیا فقه سیاسی امام مالک بر عقل استوار است یا سنت؟
در حالی که ابوحنیفه به قیاس و استحسان بها میداد، امام مالک بر سنت زنده اهل مدینه تأکید داشت. وی معتقد بود سنت جاری در مدینه نوعی اجماع عملی است که بر هر اجتهادی اولویت دارد.
چهار منبع اصلی فقه مالکی:
- قرآن
- سنت نبوی
- عمل اهل مدینه (ویژگی خاص مذهب مالکی)
- اجماع و مصالح مرسله
بیعت، خلافت و مشروعیت سیاسی در نگاه امام مالک
آیا امام مالک حکومت ناعادل را مشروع میدانست؟
امام مالک، برخلاف انقلابیون یا خوارج، از خروج علیه حاکم—even if unjust—پرهیز میداد. او فتنه را از ظلم خطرناکتر میدانست. بر این اساس، مشروعیت سیاسی نزد او نه بر اساس عدالت محض، بلکه بر مبنای حفظ نظم اجتماعی و بیعت عمومی شکل میگرفت.
«هرکس بیعت کند، نقض آن حرام است؛ مگر آنکه خلیفه به کفر آشکار دچار شود.» (از فتاوای منسوب به مالک)
فقه سیاسی مالکی: رویکرد سنتگرا و محافظهکار
چه ویژگیهایی فقه سیاسی مالکی را از سایر مذاهب جدا میکند؟
- عدم دخالت مستقیم در سیاست روزمره
- پرهیز از نظریهپردازی کلان در باب قدرت سیاسی
- تأکید بر نظم، ثبات و وحدت جامعه اسلامی
- ترکیب شریعت با عرف اجتماعی در چارچوب سنت مدینه
این ویژگیها باعث شد فقه مالکی در غرب اسلامی به الگویی برای دولتسازی با محوریت دین سنتی تبدیل شود.
تفاوت اندیشه سیاسی مالک بن انس با دیگر ائمه اهل سنت
۱. تفاوت با ابوحنیفه: عقلگرایی در برابر سنتگرایی
- حنفیان قیاس را اساس اجتهاد میدانستند؛ مالکیان عمل مدینه را.
- در سیاست، ابوحنیفه حاکم ناعادل را مشروع نمیدانست؛ اما مالک به بیعت وفادار بود.
- حنفیان در بغداد تأثیرگذار شدند؛ مالکیان در مغرب و اندلس.
۲. تفاوت با شافعی: نظاممندسازی فقه
- شافعی «اصول فقه» را تدوین کرد، ولی مالک بیشتر فقیه سنتمحور بود.
- شافعی اجماع و قیاس را منضبط کرد؛ مالک بافت عرفی-مدینهای را اصل گرفت.
۳. تفاوت با حنبلیان: ایستادگی در برابر قدرت
- احمد بن حنبل در برابر خلفا ایستاد؛ مالک درگیر سیاست نشد و از تقابل پرهیز کرد.
- حنبلیان بعدها به سلفیگری نزدیک شدند؛ مالکیان اهل اعتدال باقی ماندند.
گسترش فقه سیاسی مالکی در مغرب و اندلس
چگونه فقه مالکی به دولت اسلامی در غرب مشروعیت بخشید؟
حکومتهای مرابطون و موحدون در اندلس و مغرب، فقه مالکی را به عنوان مبنای سیاست شرعی اتخاذ کردند. فقهای مالکی در این حکومتها به عنوان «مشروعیتبخش دینی» حضور داشتند. ساختار سیاسی آنان:
- سلطنت مشروط به شریعت
- مشورت با فقها
- اجرای حدود الهی
- وحدت سیاسی بر اساس فقه سنتگرای مدینه
نقدها بر فقه سیاسی امام مالک
- محافظهکاری بیش از حد؟ برخی معتقدند مالک با حمایت از حاکمان فاسد، ناخواسته به تثبیت ظلم کمک کرد.
- فقدان نظریه منسجم سیاسی؟ برخلاف ماوردی یا فارابی، مالک طرح نظریهای جامع در باب خلافت ارائه نکرد.
- عدم حمایت از اصلاح سیاسی؟ او اولویت را به پرهیز از فتنه داد، نه اصلاح نظام.
جمعبندی: جایگاه اندیشه سیاسی مالک بن انس در فقه اهل سنت
اندیشه سیاسی مالک بن انس بخشی از میراث فقهی اهل سنت است که ثبات، اجماع و عمل به سنت را بر اعتراض، عقلگرایی یا انقلاب ترجیح میدهد. در جهان پرتنش امروز، بازخوانی اندیشه او میتواند الگویی برای دولت دینی معتدل و سنتگرا ارائه دهد.
