اندیشه سیاسی شیعه امامیه، برخلاف مکاتب سیاسی اهل سنت که بر پایه خلافت و شورا بنا شده است، بر نظریه امامت الهی و نقش امامان معصوم در هدایت جامعه تأکید دارد. این اندیشه در طول تاریخ، از دوران امام جعفر صادق (ع) تا تحولات معاصر، دستخوش تغییرات گوناگونی شده است. امام جعفر صادق (ع) در دورهای حساس از تاریخ اسلام، بنیانهای نظری شیعه را تقویت کرد و رویکردهای مختلفی مانند فقه، تقیه، و نهاد مرجعیت علمی را برای حفظ مکتب شیعه به کار گرفت. پس از وی، دوران غیبت کبری (از قرن چهارم هجری) موجب شد تا فقهای شیعه بهعنوان مرجع فکری و سیاسی جایگاه ویژهای پیدا کنند. این روند در قرون میانی اسلامی با قیامها و تحولات گوناگون همراه شد و در دوران معاصر به نظریاتی همچون ولایت فقیه و مردمسالاری دینی انجامید.
در این مقاله، ضمن بررسی مبانی اندیشه سیاسی شیعه امامیه، روند تاریخی تحولات آن از دوران امام جعفر صادق تا قرون میانی اسلامی و در نهایت نقش آن در تحولات معاصر مورد بررسی قرار میگیرد.
مبانی اندیشه سیاسی شیعه امامیه
۱. امامت و مشروعیت الهی حکومت
شیعه امامیه بر این باور است که حکومت تنها زمانی مشروعیت دارد که حاکم از سوی خداوند منصوب شود. این نظریه که در قالب امامت منصوص مطرح شده است، امامان دوازدهگانه را دارای ویژگیهایی مانند عصمت، علم لدنی و ولایت مطلقه میداند. این دیدگاه با نظریه خلافت در اهل سنت که مشروعیت را به انتخاب مردم یا اجماع وابسته میکند، تفاوت اساسی دارد.
۲. عدالت و نقش آن در حکومت اسلامی
عدالت یکی از ارکان اصلی تفکر سیاسی شیعه است. امام علی (ع) در دوران خلافت خود بر عدالت اجتماعی و مبارزه با تبعیض طبقاتی تأکید داشت. این اصل بعدها در نظریههای فقهای شیعه، از جمله علامه حلی، محقق کرکی و روح الله خمینی، به اشکال مختلف بسط داده شد.
۳. نسبت مردم با حکومت اسلامی
در حالی که نظریه امامت بر مشروعیت الهی تأکید دارد، مسأله نقش مردم در حکومت از مهمترین مباحث اندیشه سیاسی شیعه است. در دوران غیبت، برخی فقها مانند شیخ مفید و محقق نائینی بر مشارکت مردم در اداره حکومت تأکید کردهاند. این مسأله در قرن بیستم به نظریه مردمسالاری دینی منجر شد که تلاش میکند ولایت فقیه را با نقش مردم در تعیین سرنوشت سیاسی ترکیب کند.
نقش امام جعفر صادق در شکلگیری اندیشه سیاسی شیعه امامیه
۱. دوران پرتلاطم خلافت اموی و عباسی
امام جعفر صادق (ع) (۸۳-۱۴۸ ه.ق) در زمانی زندگی میکرد که خلافت اموی رو به افول بود و بنیعباس در حال قدرتگیری بودند. جنبشهای مختلفی، از جمله قیام زید بن علی، جنبش عباسیان، و قیام مختار ثقفی در این دوره شکل گرفتند.
امام جعفر صادق برخلاف زیدیه که به قیام مسلحانه اعتقاد داشتند، سیاست تقیه و تقویت بنیانهای علمی شیعه را در پیش گرفت. او شاگردان بسیاری تربیت کرد، از جمله ابوحنیفه (بنیانگذار فقه حنفی)، مالک بن انس (بنیانگذار مذهب مالکی)، هشام بن حکم و مفضل بن عمر که نقش مهمی در تبیین مبانی شیعه ایفا کردند.
۲. تأسیس مکتب فقهی شیعه
امام جعفر صادق پایهگذار مکتب فقهی جعفری است که در برابر مکاتب اهل سنت، مانند حنفی و شافعی، قرار دارد. این مکتب بر قیاسناپذیری احکام، عقلگرایی و اجتهاد پویا تأکید دارد و اساس فقه شیعه را تشکیل میدهد.
تحولات اندیشه سیاسی شیعه امامیه در قرون میانی اسلامی
۱. دوران غیبت و نهاد مرجعیت دینی
با آغاز غیبت کبری (۳۲۹ ه.ق)، شیعیان بهناچار به فقها و مجتهدان روی آوردند. در این دوره، نهاد مرجعیت دینی شکل گرفت که به تدریج به نوعی نیابت عامه فقها تبدیل شد.
۲. قیامهای شیعی و تلاش برای تشکیل حکومت
در قرون میانی، قیامهای متعددی با هدف تشکیل حکومت شیعه شکل گرفت، از جمله:
- قیام سربداران (قرن هشتم هجری) در خراسان، که نخستین حکومت شیعه امامیه را تأسیس کرد.
- حکومت فاطمیان (قرن چهارم هجری) در مصر که با بنیعباس رقابت میکرد.
- نهضت صفویه (قرن دهم هجری) که شیعه را در ایران به مذهب رسمی تبدیل کرد.
تحولات اندیشه سیاسی شیعه در دوران معاصر
۱. نظریه ولایت فقیه و انقلاب اسلامی ایران
در قرن بیستم، امام خمینی نظریه ولایت فقیه را توسعه داد. این نظریه که در کتاب ولایت فقیه (حکومت اسلامی) مطرح شد، پایهگذار جمهوری اسلامی ایران شد. این مدل حکومتی تلاش دارد تا میان مشروعیت الهی و مقبولیت مردمی توازن برقرار کند.
۲. اندیشه سیاسی شیعه امامیه و دموکراسی در جهان معاصر
پس از انقلاب اسلامی، چالشهایی مانند تطبیق ولایت فقیه با دموکراسی، جایگاه مردم در حکومت، و ارتباط با نظام بینالملل مطرح شد. برخی از متفکران مانند مرتضی مطهری و علی شریعتی تلاش کردهاند تا میان نظریه شیعی و دموکراسی ارتباط برقرار کنند. البته تجربه نشان داد چنین تصوری چقدر با واقعیتهای سیاسی در تضاد می باشد.
۳. شیعه و چالشهای منطقهای و جهانی
با گسترش نفوذ شیعه در خاورمیانه، مسائلی مانند تنشهای فرقهای، رقابت با اهل سنت، و تعامل با غرب مطرح شدهاند. برخی جریانهای شیعی مانند حزبالله لبنان و جنبشهای شیعی در عراق و بحرین نقش مهمی در سیاستورزی شیعی در دنیای معاصر دارند.
نتیجهگیری
اندیشه سیاسی شیعه امامیه از دوران امام جعفر صادق (ع) تا امروز، تحولات مهمی را تجربه کرده است. این اندیشه که ابتدا با تأکید بر مشروعیت الهی و امامت معصوم شکل گرفت، در دوران غیبت به نظریه نیابت فقها و سپس در دوران معاصر به ولایت فقیه و مردمسالاری دینی! منتهی شد. امروزه، چالشهای جهانی و تحولات منطقهای، موجب شدهاند تا متفکران شیعه به بازتعریف نظریههای سیاسی خود در دنیای مدرن بپردازند.
